Sâm Báo tiến Vua trên đất Vĩnh Lộc

Thanh Hóa – Sâm Báo từng được mệnh danh là “Đại Việt đệ nhất danh sâm” nhưng bị mai một, người dân xã Vĩnh Hùng mới khôi phục, biến thành đặc sản Tây Đô.

Sâm xưa kia mọc hoang trên núi Báo, còn gọi là sâm Báo, được biết đến rộng rãi vào thời nhà Hồ, cuối thế kỷ 14, đầu thế kỷ 15. Tương truyền, năm 1397, để nhanh chóng dời đô từ Thăng Long về đất An Tôn, Hồ Quý Ly sai lính ngày đêm đào thành, đắp lũy. Việc khai thác, vận chuyển những phiến đá nặng hàng chục tấn từ triền núi về lắp ghép thành bức tường sừng sững cao đến 3-4 m mà không có máy móc hỗ trợ đòi hỏi kỹ thuật điêu luyện và tốn nhiều công sức.

Sử cũ chép, đã có nhiều binh lính, dân phu, lao dịch hy sinh xương máu, tính mạng ở công trình thành đá kỳ bí này. Tình cờ, trong một lần đi đốc thúc việc xây thành, Hồ Quý Ly chứng kiến nhóm thợ làm việc ngày đêm không biết mệt mỏi. Tìm hiểu, ông được biết nhóm người này quê ở làng Biện Thượng, xã Vĩnh Hùng, huyện Vĩnh Ninh, thuộc trấn Thanh Đô (nay là xã Vĩnh Hùng, huyện Vĩnh Lộc). Họ cường tráng là do dùng thức uống nấu từ củ sâm trên núi Báo.

Hồ Quý Ly liền sai nhóm ngự y chuyên đi săn tìm loài sâm quý, ban lệnh cấm người dân sử dụng, nhằm thu lượm dược liệu phục vụ cho quan quân tham gia xây thành đắp lũy.

Sau này, cây sâm trở thành dược liệu quý dùng chữa bệnh và là thực phẩm bổ dưỡng chuyên dùng trong cung nhà Hồ, được coi là sản vật quốc gia thời vua Lê, chúa Trịnh sau này. Sách Thanh Hóa Vĩnh Lộc huyện chí của Lưu Công Đạo viết: “Nước Nam có nhiều sâm, chỉ có sâm đất Biện Thượng công hiệu hơn hẳn các nơi khác. Dùng nhân sâm ở núi Báo nhiều hiệu nghiệm kỳ lạ”.

Tuy nhiên, cây sâm suốt nhiều thế kỷ sau này ít được phổ biến hoặc chỉ được sử dụng hạn chế trong các hiệu thuốc đông y trong vùng. Sâm vẫn mọc hoang trên những triền núi Báo ở làng Bồng Thượng, xã Vĩnh Hùng.

Củ sâm Báo trưởng thành thường có ba nhánh như nhiều dòng sâm quý khác. Ảnh: Lê Hoàng

Khoảng 5 năm gần đây, nhận thấy cây sâm Báo có giá trị kinh tế cao, một số gia đình ở địa phương đã tìm lấy hạt, nhân giống. Gia đình chị Nga đến nay đã trồng bốn vụ sâm trên diện tích 0,5 ha. Năm đầu, gia đình thu được 600 kg củ, bán được 500 triệu đồng, trừ chi phí chị lãi hơn 300 triệu đồng. “Trồng sâm thu nhập cao và ổn định hơn hẳn các loại hoa màu khác”, chị Nga chia sẻ.

Những năm đầu, do chưa biết cách chế biến, chị Nga chủ yếu bán củ tươi nên hiệu quả không cao. Gần đây gia đình Nga liên kết với một số hộ khác thành lập hợp tác xã Tây Đô, mua máy móc về chuyên sản xuất sản phẩm trà thảo dược sâm Báo. Sản phẩm của Hợp tác xã Tây Đô được thị trường ưa chuộng và vừa được công nhận sản phẩm OCOP ba sao (chương trình mỗi xã một sản phẩm).

Lê Hoàng